شالرود

شالرود

شالرود. نام رودخانه ای است که از خلخال سرچشمه میگیرد و از طرف شمال به سفیدرود میریزد. (از سرزمینهای خلافت شرقی ص 183). آب شال رود از جبال شال برمیخیزد و بحدود برندق به سفید رود میریزد. (نزهة القلوب ص 223). و رجوع به فهرست تاریخ جهانگشای جوینی شود.1

پیشینه واژه شالرود

* کهن ترین منبعی که از منطقه شالرود (شاهرود) خلخال نام برده است " تاریخ جهانگشای جوینی " متعلق به اواسط سده هفتم قمری (655 قمری ) است.

در جلد سوم صفحه 259 ذیل رویداد به سلطنت رسیدن رکن الدین خورشاه ( آخرین پادشاه اسماعیلی) آمده است : رکن الدین پس از سه روز که از رسم تعزیت فارغ شد و بر جایگاه پدر نشست ، لشکری را که پدرش به قصد " شالرود " از ناحیت خلخال نامزد کرده بود ، بفرستاد تا قلعه آن را بگرفتند و تاراج کردند.

در این گزارش شالرود بی هیچ تردید همان شاهرود کنونی است ، زیرا نمی توان مدعی شد که در ناحیت خلخال ، شالرود نام مکان یا رودخانه ای غیر از شاهرود بوده است.

* حدود یکصد سال پس از عطا ملک جوینی (نویسنده کتاب تاریخ جهانگشای جوینی) ، حمداله مستوفی قزوینی در صفحه 82 کتاب نزهت القلوب(740 قمری) ،از این منطقه سخن گفته و آگاهی های مفصلتری را ارائه داده است. او در فصل "ذکر آذربایجان "می گوید : شالرود ولایتی ست متصل به طوالیش ، کم و بیش سی پاره دیه است . از معظماتش شال ، کلور ، خمس ، درو ، و گیلوان می باشد . هوایش معتدل و مایل به گرمی ست.حمداله مستوفی علاوه بر اینکه از این منطقه بنام شالرود نام برده حتی کوه های منطقه ، یعنی از خمس که آن را "حمص " نامیده تا انتهای بخش را " کوه های شال " نامیده است.

* حدود 120 سال پس از تاریخ تالیف نزهت القلوب ، مصادف با آغاز دوره صفویان ، ظهیرالدین مرعشی (زادهٔ ۸۱۵ ق. در آمل، درگذشتهٔ ۸۹۲ ق.) در صفحه 356 کتاب " تاریخ گیلان و دیلمستان " تلویحاً از منطقه شاهرود نام برده است،در کتاب مذکور آمده است: ....چون اجازت به انصراف لشکر شد، بازگشته به قریه "کلور " مکث رفت . روز دیگر از قریه شال و شاهرود گذشته ، لشکر بیه پس و بعضی مردم بیه پیش اجازت داده تا از راه " موسله" [ماسوله] به فومن روند....."

در گزارش فوق، آوردن نام شال و شاهرود در کنار هم، بیانگر آنست که در این دوره هنوز شال مرکز اصلی شاهرود بوده است. علاوه بر این سند ، اسناد دیگری نیز موجود است که بیانگر این امر می باشد که در زیر بدان اشاره خواهیم نمود.

* یک قرن پس از ظهیر الدین مرعشی ، مجد الدین محمد حسینی متلخص به مجدی ( قرن یازدهم ق) در صفحه 780 کتاب زینت المجالس( تالیف 1004 قمری ) از شاهرود نام میبرد.

مجدی مینویسد: ".....شاهرود ولایتی ست متصل به هم کما بیش سی پاره ده باشد و شنال از معظمات آن ولایتست والحق آن قریه ایست بغایت خوش هوا ، در دره واقع شده و خانه هایش بر بلندی و باغاتش در نشیب ، بلوک پیشکین در این بلوک هفت شهر است ، و..."

* پس از مجدی ، جهانگرد ایتالیایی بنام پیترو دلا واله (به ایتالیایی: Pietro Della Valle) که همراه کاروان شاه عباس قصد سفر از اردبیل به قزوین را داشت در سفر نامه خود به صورت مختصراز این منطقه نام برده است. دولا واله می نویسد: ، "...پس از گذشتن از یک دره مسکونی به شهر کوچکی به نام شال رسیدیم که یک طرف آن دره و طرف دیگر کوهستان بود، و رودخانه کوچکی از میانش میگذشت ، ...."

تغییر نام شالرود به شاهرود

متاسفانه هیچ سندی مبنی بر علت و زمان این تغییر بدست ما نرسیده است.

شاید این تغییر نام ، دلیل سیاسی داشته ، شاید هم یک اشتباه دیوانی بوده که به مرور جایگزین نام قبلی گشته.

اما در اکثر کتب تاریخی قبل از دوره صفویه نام این منطقه شالرود ثبت گردیده ، به نظر می رسد که نام شاهرود در دوره صفویه جایگزین " شالرود " گردیده است.

نتیجه

آنچه از مطالب فوق و اسناد تاریخی بدست می آید اینست که علاوه بر اینکه نام قدیمی شاهرود ، شالرود بوده است ، مرکزیت این بخش تا اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی اول، دهستان شال بوده.

افراد مسن و ریش سفیدان روستا دلیل تغییر مرکزیت از شال به کلور را مخالفت خوانین و کدخدایان روستا با استقرار پاسگاه ژاندارمری در دهستان شال ، در اوایل دوره پهلوی اول می دانند.

--------------------------------------------------------------------

1- شاید امروزه دلیل نامگذاری این بخش بنام شالرود در گذشته ، برای بسیاری از ساکنین این منطقه نا مشخص و غیر قابل قبول باشد، اما یک واقعیت تاریخی ست و دلیلش اهمیت و مرکزیت شال در قرون گذشته بوده است، هر چند کلمه شالرود از دو واژه "شال" و "رود" تشکیل شده و شاید کسانی ایراد بگیرند که این رودخانه که از شال سرچشمه نمیگیرد پس چرا بنام شالرود مشهور بوده! برای این سوال حداقل 2 جواب وجود دارد *اولا : بعنوان مثال : مگر رودخانه کرج از خود کرج سرچمه گرفته که بنام رودخانه کرج مشهور شده ؟! چرا نام روستا های سرچمه این رود بر آن نهاده نشده ؟؟ * ثانیا : جواب دیگر این سوال را حمداله مستوفی در 700 سال قبل داده است ، حمداله مستوفی علاوه بر اینکه از این منطقه بنام شالرود نام برده حتی کوه های منطقه ،یعنی از خمس که آن را "حمص " نامیده تا انتهای بخش را کوه های شال نامیده است ، و همین کوه ها منشا پیدایش چشمه های منطقه هستند . بنابراین دلیل نامگذاری این رود خانه و منطقه مذکور بنام شالرود مشخص و واضح میباشد.

تحقیق از: ذبیح اله ادهمی شال

تصاویر: گوگل

برچسبها: شالرود شال خبر*** shal news ...