28 اردیبهشت روز بزرگداشت حکیم عمر خیام و روز ملی ریاضیات

• روز بزرگداشت "حكیم عمرخیام نیشابوری"

28 اردیبهشت در جمهوری اسلامی ایران به عنوان روز بزرگداشت دانشمند شهیر ایرانی، حكیم عمر خیام نیشابوری نام گذاری شده است. ما نیز در این مقال به شرح مختصری از زندگی این حكیم و شاعر برجسته می پردازیم. ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری، فیلسوف، ریاضی دان، منجم، پزشك، شاعر و نویسنده بزرگ ایران، در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری زندگی می كرده است. ولادتش در حدود سال های 417 الی 440 قمری در نیشابور اتفاق افتاد. خیام از شخصیت های تاریخی است كه در باب او داستان های مجعول بسیاری ساخته اند و همین افسانهسازی سبب شده است كه در باب احوال و اقوال او اتفاق نظری بین پژوهندگان وی نباشد. شهرت خیام در دوران زندگی او بیشتر در حكمت، طب، نجوم و ریاضیات بود، لیكن امروز او را در جهان بیشتر به سبب رباعیات فلسفی لطیفش می شناسند. این رباعی ها بسیار ساده و دور از تصنع و تكلف اند و با این حال مقرون به كمال فصاحت و بلاغت و شامل معانی عالی در الفاظ موجز و استوار است. خیام در ریاضیات چند اثر معروف دارد كه كتاب جبر و مقابله از همه مشهورتر است. همچنین او مأمور اصلاح تقویم ایرانی شد و نیز رصدخانه ای را تأسیس كرد. وفات خیام را در حدود سال 515 الی 525 ق گفته اند. آرامگاه حكیم عمر خیام نیشابوری در نیشابور در جوار امامزاده محمد محروق نیشابور، میعادگاه ادب دوستان و علاقمندان زبان و ادبیات پارسی است.

این کوزه چو من عاشق زاری بوده است
در بـند سر زلف نـگاری بودهسـت

*******
این دستـه کـه بر گردن او میبینی
دستیست که برگردن یاری بودهست

---------------------------------------------------------

خیام اگر ز باده مستی خوش باش
با ماهرخی اگر نشستی خوش باش

*******
چون عاقبت کار جهان نیستی است
انگار که نیستی چو هستی خوش باش

---------------------------------------------------------

این قافله عمر عجـب میگذرد
دریاب دمی کـه با طرب میگذرد

*******
ساقی غم فردای حریفان چه خوری
پیش آر پیاله را که شب میگذرد

گفته می شود که خیام در دانش ریاضی، چهار قرن از زمان خودش جلو بود؛ چون یافته هایش در جبر، بیشتر به عصر دکارت و پاسکال و نیوتن مربوط می شود تا زمان خودش و این است که باید وی را بزرگ ترین ریاضی دان تمدن اسلامی به شمار آورد. کتاب "جبر و مقابله" او اثر مهمی است که به چند زبان ترجمه شده است. هم چنین این مسئله هم مشهور است که خیام در هندسه به "اصل توازی" رسید. یعنی کشف کرد که از هر نقطه خارج از یک خط فقط می توان یک خط موازی با آن رسم کرد و در جبر هم موفق به طبقه بندی و حل معادله های درجه اول و دوم و سوم شد.

یکی از محققان غربی (جورج سارتن در کتاب تاریخ علم) در این باره نوشته است: خیام اول کسی است که به تحقیق منظم علمی در معادلات درجه اول، دوم و سوم پرداخته و طبقه بندی تحسین برانگیزی از این معادلات به دست داده است. او در حل تمام صور معادلات درجه سوم منطقا تحقیق کرده و به حل هندسی آن ها توفیق یافته، چنان که رساله وی در علم جبر که مشتمل بر این تحقیقات است، معرف یک فکر منظم علمی است و این رساله یکی از برجسته ترین آثار قرون میانه و احتمالا برجسته ترین آن ها در این علم است

مجسمهٔ خیام نیشابوری در دفتر سازمان ملل متحد در وین

از آثار معروف فارسی منسوب به عمر خیام، رساله نوروز نامه است که با نثری ساده و شیوا، پیدایی نوروز و آداب برگزاری آن را در دربار ساسانیان بازگو نموده است. او در این رساله با شیفتگی تمام درباره آیین جهانداری شاهنشاهان کهن ایرانی و پیشه ها و دانش هایی که مورد توجه آنان بوده سخن رانده و تنی چند از شاهان داستانی و تاریخی ایران را شناسانده است.

شعر خیام، در قالب رباعی، شعری کوتاه، ساده و بدون هنرنمایی های فضل فروشانه و در عین حال حاوی معانی عمیق فلسفی و حاصل اندیشه آگاهانه متفکری بزرگ در مقابل اسرار عظیم آفرینش است. تعداد واقعی رباعیات خیام را حدود هفتاد دانسته اند، حال آن که بیش از چند هزار رباعی به او نسبت داده می شود. در دنیای ادب و هنر بیرون از مرزها، خاصه در جهان انگلیسی زبان، خیام معروف ترین شاعر ایرانی است که شهرتش از محافل علمی و ادبی بسیار فراتر رفته است.

-- دستاوردهای حکیم عمر خیام در نجوم:
حکیم عمر خیام به دعوت جلال الدین ملكشاه سلجوقی و وزیرش نظام الملك به اصفهان رفت تا سرپرستی رصدخانه ی اصفهان را به عهده گیرد. وی در مدت اقامت هجده ساله در اصفهان زیج ملكشاهی را تهیه كرد (زیج=زیگ،جدول محاسبات نجومی) و در حدود سال 458 طرح اصلاح تقویم را تنظیم نمود و تدوینگر و بنیانگذار تقویم جلالی شد. در این زمان خیام به عنوان اختربین در دربار مشغول بكار شد هرچند به اختربینی اعتقادی نداشت.پس از مرگ ملكشاه و كشته شدن نظام الملك ، خیام مورد بی مهری قرار گرفت و كمك مالی به رصدخانه قطع شد!

آرامگاه خیام در محله کهن شادیاخ در نیشابور است

-- دستاوردهای حکیم عمر خیام در ریاضیات:
خیام نیشابوری تحت حمایت و سرپرستی ابوطاهر،قاضی القضات سمرقند، كتابی درباره ی معادلات درجه سوم نوشت و از آجا كه با نظام الملك طوسی رابطه ی نیكویی داشت كتابش را به او هدیه كرد. تحقیقات و مطالعات خیام در جبر در نوع خود تحسین برانگیز است اما كشف دیر هنگام رساله ی جبر او و همچنین توفیقات ریاضیدانان در این حوزه از ریاضیات تنها موجب شگفتی اندیشمندان به سبب جنبه ی تاریخی آن شد. اثبات اصل پنجم اقلیدس كه شالوده ی هندسه ی اقلیدسی است از دیگر دستاوردهای علمی عمر خیام به شمار میرود.كشف و اثبات بسط دو جمله ای n^(a b) و همچنین ابداع روشی در بدست آوردن ضرایب منجر به نام گذاری مثلث حسابی بهانه ای بود تا نام خیام در كنار نام بزرگان دیگری چون نیوتن و پاسكال به ثبت برسد.

-- آثار حکیم عمر خیام:
1_میزان الحكمه(در فیزیك) 2_لوازم الامكنه(در هواشناسی) 3_رساله فی براهین علی مسائل الجبر و المقابله(در معادلات درجه سوم) 4_القول علی اجناس التی بالاربعا( نقش ریاضی در موسیقی) 5_رساله كون و تكلیف(حكمت خالق در خاق عالم) 6_رساله ای در بیان زیج ماكشاهی 7_رساله فی شرح ما اشكل من مصادرات كتاب اقلیدس(در خطوط موازی و نظریه ی نسبت ها) 8_رباعیات خیام

از: بیتوته

شال خبر*** shal news ...